De vergeten held van de Verlichting: Pierre Bayle

De Duitse uitgever Suhrkamp geeft zijn boek over tolerantie uit, Anthony Gottlieb geeft hem een prominente plaats in zijn nieuwe boek over de Verlichting, en Jonathan Israel vond hem al eerder intrigerend: Pierre Bayle (1647-1706) stond aan de wieg van duurzaam gebleken ideeën.Jonathan Israel, de schrijver van de drie kloeke delen over de Radicale Verlichting in de zeventiende en achttiende eeuw, maakte Pierre Bayle al tot hoofdpersoon van deel twee, De Verlichting onder vuur, zoveel betekenis kende hij hem toe. Bayle was de radicale twijfelaar die door middel van sluitende redeneringen aantoonde dat niets met zekerheid over het geloof en het geloven gezegd kon worden. Hij maakte een duidelijk onderscheid tussen geloof en kennis. Geloven was iets van het persoonlijke bewustzijn en niet rationeel te verantwoorden. Voor mensen die er zo over dachten had men ook een naam: dat zijn fideïsten, die geloofden gewoon.Omdat hij niet wilde dat men dacht dat hij een zuivere atheïst was, zorgde Bayle ervoor dat zijn diepste gedachten altijd verborgen bleven, ook al werd hij nog vaak genoeg voor een goddeloze aangezien. Door veel gestook en intriges werd hij daarvoor zelfs ontslagen als hoogleraar aan de Illustere School in Rotterdam. Dat was vooral het werk van de fanatieke protestant Pierre Jurieu, in andere tijden nog zijn vriend. Door de opheffing van het Edikt van Nantes (dat de Franse protestanten in 1598 ruimte had gegeven voor hun geloof) vluchtten ze allebei als hugenoten naar Nederland. Ze waren niet de enigen: in de jaren tachtig van de zeventiende eeuw zo’n 35.000, in totaal in de jaren daarna 200.000.Ook al was de Republiek in de zeventiende eeuw een toevluchtsoord voor andersdenkenden, Pierre Bayle kwam niet op het idee onder zijn eigen naam verhandelingen te publiceren die aanstoot konden geven. Hij wordt nu binnengehaald als voorstander van religieuze tolerantie vanwege zijn Commentaire Philosophique, maar dat verscheen in 1686 anoniem, zou uit het Engels zijn vertaald en zogenaamd gedrukt in het Engelse ‘Cantorbery’ door ‘Thomas Litwel’, terwijl het in werkelijkheid werd uitgegeven door de in drukkerskringen niet onbekende Reinier Leers, gevestigd aan de Spaanse Kade in Rotterdam, om de hoek van de Gelderse Kade waar Bayle woonde.